Single

Các chứng rối loạn giấc ngủ

Posted by Ngô Minh Luân on 16-09-2026

Odd News

Chứng rối loạn hành vi trong khi ngủ (parasomnia) là một nhóm các hành vi liên quan đến giấc ngủ làm gián đoạn các mô hình nghỉ ngơi bình thường.

Trong số đó, mộng du vẫn là một trong những tình trạng gây tò mò và bị hiểu lầm nhiều nhất.

Thường bị xem chỉ là những bước đi vô hại trong đêm, mộng du thực chất bao gồm các hành động phức tạp được thực hiện khi người bệnh không hoàn toàn tỉnh táo. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng tình trạng này phản ánh những thay đổi rõ rệt trong hoạt động não bộ chứ không đơn thuần chỉ là sự bồn chồn, trằn trọc. Việc tìm hiểu về chứng mộng du đòi hỏi sự quan tâm kỹ lưỡng đến các cơ chế, yếu tố kích hoạt, biểu hiện lâm sàng cũng như những tác động lâu dài của nó đối với sức khỏe và sự an toàn.

Tìm hiểu về chứng mộng du như một dạng rối loạn giấc ngủ (parasomnia)

Mộng du – hay còn gọi là *somnambulism* trong y khoa – thuộc nhóm các rối loạn giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (NREM parasomnia). Các cơn mộng du thường xuất hiện trong giai đoạn ngủ sâu, đặc biệt là vào một phần ba đầu tiên của đêm. Trong giai đoạn này, các vùng não chịu trách nhiệm điều khiển vận động trở nên hoạt động, trong khi các vùng não duy trì nhận thức vẫn ở trạng thái ngủ. Sự kết hợp khác thường này lý giải tại sao người bệnh có thể đi lại, nói chuyện hoặc thực hiện các hoạt động thường ngày mà không hề nhớ lại sự việc sau khi tỉnh dậy.

Theo các chuyên gia y học về giấc ngủ, chẳng hạn như Bác sĩ Eric J. Olson – chuyên gia về lĩnh vực này tại Mayo Clinic, mộng du (somnambulism) được y học định nghĩa là một chứng rối loạn thức tỉnh xảy ra trong giai đoạn ngủ sâu không chuyển động mắt nhanh (NREM). Do tình trạng này khởi phát từ giai đoạn ngủ sâu không có giấc mơ (chứ không phải trong giai đoạn ngủ REM), não bộ chỉ ở trạng thái tỉnh táo một phần; điều này lý giải tại sao những trường hợp thức giấc đột ngột thường có biểu hiện rời rạc và thiếu mạch lạc.

Các đặc điểm thần kinh liên quan đến các cơn mộng du

Các nghiên cứu hiện đại về giấc ngủ cho thấy mộng du là biểu hiện của trạng thái tỉnh giấc một phần, thay vì sự chuyển đổi hoàn toàn sang trạng thái tỉnh táo. Các nghiên cứu hình ảnh não bộ chỉ ra sự kích hoạt không đồng đều giữa các mạng lưới thần kinh. Các đường dẫn truyền vận động có thể hoạt động hiệu quả, cho phép thực hiện các cử động phối hợp nhịp nhàng, trong khi các trung tâm điều khiển nhận thức và ra quyết định vẫn ở trạng thái bị ức chế. Điều này lý giải tại sao các hành động có vẻ như mang tính chủ đích nhưng lại thiếu sự kiểm soát của ý thức.

Trẻ em thường bị mộng du nhiều hơn người lớn do tỷ lệ giấc ngủ sâu trong giai đoạn đầu đời cao hơn. Khi não bộ trưởng thành, cấu trúc giấc ngủ thay đổi, thường dẫn đến việc giảm tần suất các cơn mộng du. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, đặc biệt là khi có sự hiện diện của các rối loạn giấc ngủ khác hoặc các yếu tố gây căng thẳng từ môi trường.

Các yếu tố kích hoạt và yếu tố nguy cơ

Chứng mộng du hiếm khi xuất hiện mà không có các yếu tố tác động đi kèm. Tình trạng thiếu ngủ là một yếu tố kích hoạt chính, do việc thiếu nghỉ ngơi làm gia tăng nhu cầu về giấc ngủ sâu. Sốt, lịch trình ngủ không đều đặn và một số loại thuốc tác động lên hệ thần kinh cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc chứng này. Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng; những người có tiền sử gia đình mắc các chứng rối loạn hành vi trong khi ngủ (parasomnia) thường có nguy cơ cao gặp phải tình trạng này.

Căng thẳng và áp lực cảm xúc có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất ổn định của giấc ngủ. Những tiếng động bất ngờ hoặc sự đụng chạm cơ thể trong giai đoạn ngủ sâu có thể gây ra trạng thái tỉnh giấc một phần, dẫn đến các hành vi đi lại vô thức. Điều quan trọng cần lưu ý là mộng du không phải là biểu hiện của bệnh tâm thần, cũng không phải là hành vi có chủ đích.

Các kiểu hành vi trong các đợt mộng du

Các đợt mộng du có mức độ phức tạp khác nhau. Các dạng đơn giản bao gồm việc ngồi dậy, lẩm bẩm hoặc đi lại trong chốc lát. Những hành vi phức tạp hơn có thể bao gồm việc sắp xếp lại đồ đạc, chuẩn bị thức ăn hoặc cố gắng rời khỏi nơi ngủ. Người mộng du thường có vẻ mặt vô hồn, lời nói có thể chậm chạp hoặc không rõ ràng. Việc cố gắng đánh thức người đang mộng du có thể khiến họ trở nên bối rối hoặc kích động, do não bộ vẫn đang ở trạng thái ngủ một phần.

Mặc dù thường được mô tả một cách đầy kịch tính, hành vi bạo lực thực tế lại hiếm khi xảy ra. Phần lớn các cơn này diễn ra trong thời gian ngắn—chỉ vài phút—và kết thúc khi người bệnh tự động quay lại giấc ngủ. Thông thường, họ sẽ không còn ký ức gì về sự việc khi tỉnh dậy.

Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng

Việc chẩn đoán chính xác dựa vào thông tin chi tiết về tiền sử giấc ngủ thay vì chỉ dựa vào các sự kiện riêng lẻ. Các chuyên gia y tế sẽ đánh giá tần suất, thời điểm xảy ra và các yếu tố liên quan như căng thẳng hoặc tình trạng thiếu ngủ. Trong những trường hợp phức tạp, các xét nghiệm theo dõi giấc ngủ qua đêm có thể được thực hiện để quan sát hoạt động của não bộ và loại trừ các tình trạng bệnh lý khác có biểu hiện giống với chứng mộng du.

Các vấn đề về quản lý và an toàn

Việc điều trị chủ yếu tập trung vào việc giảm thiểu các yếu tố kích hoạt và cải thiện sự ổn định của giấc ngủ. Duy trì lịch trình ngủ đều đặn, đảm bảo nghỉ ngơi đầy đủ và kiểm soát căng thẳng góp phần đáng kể vào việc giảm nhẹ các triệu chứng. Trong một số trường hợp, việc sử dụng thuốc có thể được cân nhắc, đặc biệt là khi các cơn bệnh gây ra những lo ngại về vấn đề an toàn.

Việc đảm bảo an toàn môi trường đóng vai trò vô cùng quan trọng. Việc chốt cửa, dọn dẹp các vật cản và duy trì không gian ngủ yên tĩnh sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ chấn thương. Ngoài ra, việc hướng dẫn các thành viên trong gia đình cũng giúp tránh tình trạng đánh thức người bệnh không đúng cách trong các cơn rối loạn, vốn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng lú lẫn.

Mộng du là một ví dụ thú vị cho thấy sự phức tạp trong hoạt động của não bộ khi ngủ. Xuất phát từ trạng thái thức tỉnh một phần trong giai đoạn ngủ sâu, hiện tượng này phản ánh sự ngắt kết nối tạm thời giữa hành động và nhận thức. Mặc dù thường vô hại, việc hiểu rõ các yếu tố kích hoạt, biểu hiện và các biện pháp quản lý vẫn rất quan trọng để đảm bảo an toàn và sức khỏe. Thông qua các nghiên cứu chuyên sâu và sự chăm sóc đúng cách, chúng ta có thể nhìn nhận chứng mộng du một cách tường minh thay vì coi đó là điều bí ẩn, từ đó giúp người mắc bệnh có được giấc ngủ ngon và giảm thiểu những phiền toái do tình trạng này gây ra.