Single

Động Vật Tìm Đường Ra Sao?

Posted by Ngô Minh Luân on 31-07-2026

On Trend

Xin chào độc giả!

Lái xe xuyên qua một đất nước rộng lớn mà không có bản đồ, tín hiệu hay bất kỳ dấu hiệu định vị nào nghe giống như công thức hoàn hảo để bị lạc đường — thế nhưng mỗi năm vẫn có những “du khách” thực hiện được điều đó mà không hề đi sai hướng.

Những loài động vật di cư cũng làm được điều tương tự một cách thường xuyên, vượt qua hàng nghìn kilomet và đến những điểm đến chính xác đến kinh ngạc nhờ vào những công cụ hoàn toàn không liên quan đến đường sá hay biển chỉ dẫn.

Bộ công cụ định hướng mà động vật thực sự dựa vào

Nhiều loài kết hợp nhiều hệ thống định hướng riêng biệt thay vì chỉ phụ thuộc vào một phương pháp duy nhất. La bàn từ trường, được điều chỉnh theo chính trường từ của Trái Đất, giúp các loài chim, kỳ giông, cá hồi và chuột hamster xác định phương hướng. Rùa biển đầu to có thể cảm nhận được hướng đi cũng như cường độ của từ trường chỉ vài ngày sau khi nở, sau đó sử dụng khả năng này để tái tạo lại tuyến đường di cư xuyên qua cả một đại dương. Các loài chim sáo lại dựa vào la bàn Mặt Trời, đòi hỏi chúng phải nhận biết chính xác thời gian trong ngày để bù trừ sự thay đổi vị trí của Mặt Trời trên bầu trời. Trong khi đó, những loài chim hót di cư sử dụng la bàn sao, theo dõi cách các điểm sáng trên bầu trời đêm xoay quanh một điểm cố định tương ứng với hướng Bắc hoặc hướng Nam thực sự. Một số loài khác hoàn toàn dựa vào những dấu hiệu quen thuộc hơn như dãy núi, đường bờ biển hoặc hệ thống sông ngòi để tìm đường. Cá heo thậm chí còn được chứng minh là có thể sử dụng hình dạng của đáy đại dương như một dạng bản đồ địa hình dưới nước.

Làm thế nào chúng biết chính xác nơi cần dừng lại?

Khả năng tính toán hành trình cho phép một số loài thực hiện chuyến đi xa theo những con đường vòng vèo, gián tiếp nhưng sau đó vẫn có thể tìm được tuyến đường trực tiếp để trở về nhà. Chúng giống như đang duy trì một bản ghi nội bộ liên tục về khoảng cách và hướng di chuyển trong suốt toàn bộ hành trình. Những động vật non trong lần di cư đầu tiên, dù chưa từng được một cá thể trưởng thành có kinh nghiệm chỉ dẫn, thường dựa vào một chương trình định hướng bẩm sinh được truyền lại qua gen. Nhờ vậy, chúng có thể đến được vùng trú đông mà bản thân chưa từng nhìn thấy trước đó và hoàn toàn không cần bất kỳ người dẫn đường nào. Chim bồ câu đưa thư thể hiện một phiên bản linh hoạt hơn của khả năng này khi có thể xây dựng những bản đồ tinh thần chi tiết, giúp chúng tìm đường về nhà ngay cả khi bị thả ở một nơi hoàn toàn xa lạ, cách rất xa những tuyến đường từng bay qua. Mùi hương cũng đóng vai trò quan trọng đối với một số loài. Cá hồi là ví dụ nổi tiếng nhất, khi chúng ghi nhớ chính xác dấu hiệu hóa học của dòng suối nơi mình sinh ra, rồi nhiều năm sau sử dụng ký ức đó để quay trở lại đúng địa điểm ấy nhằm sinh sản.

Điều gì xảy ra khi hệ thống định hướng bị rối loạn?

Những hệ thống định hướng tinh vi này không phải lúc nào cũng hoàn hảo, và môi trường hiện đại đang bắt đầu gây ra những ảnh hưởng mà các thế hệ động vật di cư trước đây chưa từng phải đối mặt. Ánh sáng nhân tạo gần các bờ biển và thành phố có thể làm sai lệch khả năng định hướng của những loài dựa vào la bàn sao, khiến các loài chim bị mất phương hướng bay về phía những tòa nhà sáng đèn trong quá trình di cư ban đêm, góp phần tạo nên một lượng lớn vụ va chạm gây tử vong được ghi nhận tại các khu đô thị mỗi năm. Sự nhiễu loạn từ trường do các công trình của con người tạo ra cũng có thể khiến những loài phụ thuộc nhiều vào từ trường Trái Đất gặp khó khăn trong việc xác định phương hướng. Ngay cả những thay đổi rất nhỏ cũng có thể làm chậm quá trình di cư hoặc khiến tuyến đường quen thuộc của chúng bị lệch khỏi quỹ đạo thông thường. Biến đổi khí hậu tạo thêm một thử thách mới, bởi một số loài dựa vào các tín hiệu môi trường như nhiệt độ, độ dài ngày và nguồn thức ăn để xác định thời điểm khởi hành. Khi những tín hiệu này không còn đồng bộ với điều kiện thực tế tại điểm đến, động vật có thể đến quá sớm hoặc quá muộn so với thời điểm nguồn thức ăn từng xuất hiện ổn định để chờ đón chúng.

Vì vậy, đàn chim đang bay qua bầu trời hướng về phương Nam để tránh mùa đông không chỉ đơn giản là làm theo một bản năng mơ hồ. Chúng đang vận hành một hệ thống định vị kỳ diệu được kết hợp từ nhiều giác quan khác nhau, và chỉ riêng từng khả năng trong số đó cũng đã đủ khiến con người phải kinh ngạc.