Single

Đọc sách thay đổi não bộ

Posted by Đoàn Thị Minh on 13-04-2026

On Trend

Ở đâu đó giữa chương thứ ba và chương thứ tư của một cuốn sách khiến bạn không thể rời mắt, trong não bạn đang diễn ra một điều không liên quan trực tiếp đến cốt truyện.

Các đường dẫn thần kinh đang kích hoạt theo những mô hình giống với trải nghiệm thực tế. Những vùng liên quan đến ngôn ngữ, cảm giác và cảm xúc cùng hoạt động đồng thời.

Mạng lưới mặc định của não—hệ thống điều phối sự tự nhận thức và khả năng hiểu người khác đang được kích hoạt ở mức độ mà việc tiêu thụ nội dung thụ động trên màn hình hiếm khi đạt tới. Bạn không chỉ đang tiếp nhận thông tin. Bạn đang vận dụng cấu trúc phức tạp nhất mà con người biết đến theo một trong những cách đòi hỏi cao nhất. Những tác động nhận thức của việc đọc sách thường xuyên không chỉ là giả thuyết. Chúng đã được đo lường, được ghi nhận qua hàng thập kỷ nghiên cứu khoa học thần kinh, và đủ quan trọng để các nhà khoa học xem việc đọc như một yếu tố có thể bảo vệ não khỏi sự suy giảm nhận thức theo tuổi tác.

Điều gì xảy ra trong não khi đọc sách

Đọc là một hoạt động đặc biệt về mặt thần kinh vì nó huy động nhiều hệ thống của não cùng lúc theo cách mà rất ít hoạt động khác có thể làm được. Xử lý thị giác, hiểu ngôn ngữ, trí nhớ làm việc và tư duy bậc cao đều được kích hoạt đồng thời—và khi đọc truyện có cốt truyện, não còn bổ sung thêm một lớp “mô phỏng trải nghiệm”. Nhà khoa học thần kinh Natalie Phillips đã thực hiện một nghiên cứu tại Đại học Stanford, trong đó những người tham gia đọc các đoạn văn của Jane Austen khi đang được chụp cộng hưởng từ chức năng. Khi họ được yêu cầu đọc một cách cẩn trọng và phân tích thay vì đọc lướt—lưu lượng máu tăng lên không chỉ ở các vùng xử lý ngôn ngữ mà còn trên toàn bộ não, bao gồm cả những vùng liên quan đến vận động và cảm giác. Não không chỉ xử lý từ ngữ, mà còn phần nào “trải nghiệm” những gì được mô tả. Hiện tượng này—thường được gọi là “đắm chìm vào câu chuyện”—đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu. Khi người đọc gặp những mô tả về hành động, vùng vỏ não vận động sẽ được kích hoạt. Khi đọc về mùi hương, vùng xử lý khứu giác cũng phản ứng. Não bộ xem những câu chuyện sống động như một dạng trải nghiệm mô phỏng, vì vậy việc đọc về những tình huống xa lạ có thể giúp ta hiểu sâu hơn, theo cách mà việc đọc tóm tắt thông tin thuần túy khó đạt được.

Những thay đổi cấu trúc lâu dài do việc đọc tạo ra

Sự kích hoạt ngắn hạn đã rất thú vị, nhưng những thay đổi cấu trúc lâu dài còn đáng kinh ngạc hơn. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Brain Connectivity đã theo dõi những người tham gia trước và sau khi họ đọc một cuốn tiểu thuyết trong chín ngày, sử dụng chụp cộng hưởng từ chức năng để ghi nhận thay đổi. Kết quả cho thấy sự kết nối gia tăng ở vùng vỏ não cảm giác là khu vực xử lý cảm giác vật lý và hiệu ứng này kéo dài nhiều ngày sau khi việc đọc kết thúc. Các nhà nghiên cứu mô tả đây như một “dấu vết sinh học” mà câu chuyện để lại. Việc đọc đều đặn trong nhiều tháng và nhiều năm tạo ra những thay đổi vượt xa sự kích hoạt tạm thời:

1. Mật độ chất trắng tăng lên ở các vùng liên quan đến xử lý ngôn ngữ. Chất trắng gồm các sợi thần kinh được bao bọc bởi lớp myelin, giúp các vùng não giao tiếp hiệu quả hơn. Nhiều chất trắng hơn đồng nghĩa với việc xử lý thông tin ngôn ngữ phức tạp nhanh và chính xác hơn.

2. Mạng lưới mặc định sẽ chịu trách nhiệm cho suy nghĩ về bản thân, sự đồng cảm và khả năng suy luận xã hội—có sự kết nối mạnh hơn ở những người đọc thường xuyên so với những người ít đọc. Mạng lưới này hoạt động khi ta suy nghĩ về trạng thái tinh thần của người khác, điều này có thể giải thích vì sao người đọc nhiều thường có khả năng thấu hiểu xã hội tốt hơn.

3. Khả năng trí nhớ làm việc—khả năng giữ và xử lý thông tin trong thời gian ngắn thường cao hơn ở những người đọc thường xuyên. Việc theo dõi một câu chuyện phức tạp đòi hỏi phải ghi nhớ nhiều nhân vật, mốc thời gian và diễn biến cùng lúc, giống như một dạng “luyện tập trí nhớ” hấp dẫn.

Đọc sách như một lớp bảo vệ chống suy giảm nhận thức

Giả thuyết về “dự trữ nhận thức” cho rằng những hoạt động trí tuệ kích thích não bộ sẽ tạo ra một lớp đệm giúp chống lại sự suy giảm theo tuổi tác—nghĩa là một bộ não thường xuyên được thử thách sẽ duy trì chức năng lâu hơn, ngay cả khi có những thay đổi vật lý liên quan đến lão hóa. Đọc sách là một trong những hoạt động được chứng minh mạnh mẽ nhất trong lĩnh vực này. Một nghiên cứu theo dõi gần 300 người đến tuổi già cho thấy những người duy trì thói quen đọc và tham gia các hoạt động trí tuệ khác có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn đáng kể trong những năm cuối đời. Hiệu ứng bảo vệ này không phụ thuộc vào trình độ học vấn, cho thấy chính việc đọc chứ không chỉ đặc điểm của người đọc đã mang lại lợi ích thực sự. Một nghiên cứu của Trung tâm Y khoa Đại học Rush công bố trên tạp chí Neurology cho thấy những người thường xuyên tham gia các hoạt động kích thích trí tuệ, bao gồm đọc sách, có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn 32% so với những người không duy trì thói quen này. Khi nghiên cứu não của những người đã qua đời, các nhà khoa học nhận thấy những người từng hoạt động trí tuệ tích cực có ít dấu hiệu tổn thương liên quan đến sa sút trí tuệ hơn, dù mức độ bệnh lý nền tương đương cho thấy “dự trữ nhận thức” thực sự giúp bù đắp cho những thay đổi vật lý.

Loại hình đọc nào mang lại hiệu quả cao nhất

Không phải mọi hình thức đọc đều mang lại lợi ích như nhau. Các nghiên cứu liên tục chỉ ra sự khác biệt giữa việc đọc sâu—tức là tập trung lâu dài vào văn bản phức tạp và việc đọc rời rạc, lướt nhanh thường thấy trong môi trường số. Đọc sâu kích hoạt toàn bộ mạng lưới não đã đề cập. Trong khi đó, việc lướt tiêu đề, chuyển nhanh giữa các đoạn ngắn hoặc đọc trong tình trạng bị gián đoạn chỉ huy động một phần hệ thống này và không tạo ra mức độ thử thách thần kinh tương tự. Độ dài và độ phức tạp của văn bản, cũng như việc hạn chế xao nhãng, đều đóng vai trò quan trọng. Các tác phẩm hư cấu và phi hư cấu dạng kể chuyện thường có tác động mạnh hơn đến sự đồng cảm và khả năng hiểu xã hội, trong khi các tài liệu chuyên sâu giúp nâng cao tư duy phân tích và khả năng ghi nhớ kiến thức. Một thói quen đọc đa dạng, kết hợp cả hai loại, sẽ mang lại lợi ích nhận thức toàn diện nhất.

Đọc sách không chỉ là một thói quen thụ động mà là một bài tập thần kinh chủ động, định hình não bộ theo thời gian. Bằng cách củng cố các kết nối thần kinh, tăng cường dự trữ nhận thức và cải thiện cả sự đồng cảm lẫn tư duy phân tích, việc đọc đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe tinh thần lâu dài và sự phát triển trí tuệ. Trong thời đại đầy xao nhãng kỹ thuật số, lựa chọn đọc sâu có thể là một trong những quyết định mạnh mẽ nhất để duy trì hiệu suất nhận thức suốt cuộc đời.