Single

Khứu giác của động vật

Posted by Nguyễn Huy Bảo Khánh on 01-02-2026

Wild Animals

Bạn đã bao giờ thấy một chú chó cứ mải miết đánh hơi từng góc công viên, lần theo những “dấu vết vô hình” chưa? Đó không chỉ là tò mò mà là một siêu năng lực. Trong thế giới động vật, khứu giác không đơn thuần là một giác quan; nó là công cụ sinh tồn.

Từ việc lần theo thức ăn đến phát hiện nguy hiểm, mùi hương định hình hành vi theo những cách mà con người thường đánh giá thấp.

Vì sao khứu giác quan trọng hơn thị giác

Nhiều loài động vật phụ thuộc vào mùi hương nhiều hơn hẳn so với thị giác. Trong khi con người có thể nhận ra một chuyển động ở phía xa, thì chó săn máu có thể phát hiện dấu vết mùi đã tồn tại nhiều ngày. Chim, thú, côn trùng và thậm chí cả sinh vật dưới nước đều dùng tín hiệu hóa học để định hướng, tìm bạn tình và giao tiếp. Sự phụ thuộc vào khứu giác này đã thúc đẩy quá trình tiến hóa tạo nên những khả năng đáng kinh ngạc.

1. Lần theo con mồi: Những kẻ săn mồi như sói hay cá mập bám theo “đường mùi” dẫn chúng đến thức ăn. Một con cá mập có thể phát hiện chỉ một giọt máu trong hàng triệu lít nước, rồi chính xác lần theo nó giữa đại dương mênh mông.

2. Tránh né nguy hiểm: Động vật con mồi nhận ra mùi của kẻ săn mồi và phản ứng theo bản năng. Hươu sẽ đổi lộ trình nếu ngửi thấy mùi sói gần đó, còn loài gặm nhấm có thể cảm nhận các pheromone rất tinh vi báo hiệu mối đe dọa.

3. Giao tiếp bằng hóa chất: Nhiều loài tiết ra pheromone để đánh dấu lãnh thổ, báo hiệu sẵn sàng sinh sản hoặc thậm chí thể hiện trạng thái căng thẳng. Kiến, chẳng hạn, để lại các vệt hóa chất dẫn cả đàn đến nguồn thức ăn—một mạng lưới hoàn toàn xây dựng trên mùi hương.

Những chiếc mũi và cơ quan khứu giác chuyên biệt

Không phải chiếc mũi nào cũng giống nhau. Động vật thường sở hữu những thích nghi đặc biệt để tăng cường khứu giác.

1. Chó và họ nhà chó: Chó có tới khoảng 300 triệu thụ thể khứu giác, so với chỉ khoảng 6 triệu ở con người. Não của chúng dành những vùng rộng lớn để xử lý mùi, cho phép phân biệt các lớp mùi phức tạp.

2. Chim và côn trùng: Ta thường nghĩ chim định hướng chủ yếu bằng thị giác, nhưng các loài như kền kền hay chim biển lại dùng mùi để tìm thức ăn từ khoảng cách rất xa. Bướm đêm và kiến cảm nhận pheromone qua râu, chuyển dấu vết hóa học thành “bản đồ” định hướng.

3. Động vật thủy sinh: Cá và thú biển phát hiện tín hiệu hóa học trong nước. Cá hồi dùng mùi để tìm về sông suối sinh sản, bơi hàng nghìn kilômét để quay lại đúng dòng nước nơi chúng chào đời.

Khứu giác định hình đời sống xã hội

Với nhiều loài, mùi hương còn là “chất keo” xã hội. Sói đánh dấu lãnh thổ bằng mùi để cho các nhóm lân cận biết ai là kẻ thống trị. Voi phát ra tín hiệu hóa học truyền tải trạng thái cảm xúc, giúp các thành viên trong đàn nhận ra sự căng thẳng hay phấn khích từ xa. Ngay cả linh trưởng cũng dùng mùi để báo hiệu tình trạng sinh sản hoặc vị thế xã hội, cho thấy khứu giác dẫn dắt tương tác không kém gì thị giác hay thính giác.

Lợi thế môi trường và sinh tồn

Sức mạnh của khứu giác còn mở rộng ra ngoài việc kiếm ăn và sinh sản. Động vật có thể theo dõi biến đổi theo mùa, tìm nguồn nước hoặc tránh khu vực nguy hiểm nhờ các tín hiệu mùi. Một số côn trùng như ong nhận diện hoa bằng các “mẫu mùi” vô hình với con người, tối ưu hóa hiệu quả kiếm ăn. Chim có thể phát hiện thức ăn ôi hỏng trước khi ăn, tránh nguy cơ bệnh tật. Nói cách khác, khứu giác vừa là hệ thống cảnh báo, vừa là công cụ tối ưu hóa sinh tồn.

Bài học cho con người

Hiểu biết về khứu giác động vật giúp chúng ta tương tác tốt hơn với thiên nhiên và chăm sóc thú cưng hiệu quả hơn. Quan sát hành vi dựa trên mùi cho phép dự đoán chuyển động và nhu cầu—từ huấn luyện chó, thiết kế khu bảo tồn đến bảo tồn các loài nguy cấp. Điều đó cũng nhắc nhở rằng con người chỉ cảm nhận được một phần rất nhỏ của thế giới giác quan mà động vật trải nghiệm mỗi ngày.

Lời kết suy ngẫm

Lần tới khi bạn thấy một chú chó lần theo những đường mùi vô hình hay một con kiến biến mất trên vệt hóa học, hãy nghĩ về thế giới ẩn mà chúng đang “đọc”. Khứu giác không chỉ là một giác quan mà đó là ngôn ngữ, là hệ thống sinh tồn và là mạng lưới xã hội gói gọn trong một. Chú ý đến nó giúp ta hé lộ cách động vật cảm nhận cuộc sống, giao tiếp và phát triển theo những cách mà chúng ta khó có thể tưởng tượng. Đó là lời nhắc rằng thế giới này phong phú và phức tạp hơn rất nhiều so với những gì đôi mắt chúng ta nhìn thấy.